ETKİN PİŞMANLIK
Etkin pişmanlık ve gönüllü vazgeçme konusuna girmeden önce ceza hukukunun konusu olan “SUÇ”u tanımlamakta fayda vardır. Suç, kusur yeteneği (isnad kabiliyeti) bulunan bir kimsenin tipe uygun, hukuka aykırı, kusurlu hareketidir.
Etkin pişmanlık, suçun bütün unsurlarıyla tamamlanmasından sonra failin bazı pişmanlık gösteren hareketler yapması durumunda, bu hareketler dolayısıyla faile ceza verilmemesini veya cezasında indirim yapılmasını gerektiren kurumdur.
Failin, soruşturma veya kovuşturma aşamalarında suç ortaklarını, suça yardım edenleri, azmettirenleri savcılığa veya mahkemeye bildirerek suçun ortaya çıkmasını ve suç faillerinin cezalandırılmasına yardımcı olmasıyla veya fail, işlemiş olduğu suç nedeniyle mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin etme yollarıyla giderilmesi halinde sanık etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanarak ceza indirimi alır.
Bu noktada önemle belirtmek gerekir ki; etkin pişmanlıktan faydalanmak her suç tipi için mümkün değildir; ancak kanunda açık hüküm varsa etkin pişmanlık nedeniyle ceza indirimi uygulanması yoluna gidilir. Fail, pişman olup suçun veya suç faillerinin ortaya çıkmasını sağlamış veya suçun meydana getirdiği zararı gidermiş olmasına rağmen suç ile ilgili kanunda ceza indirimi uygulanacağına dair hüküm öngörülmemiş ise, failin ceza indiriminden yararlanması mümkün değildir. Aynı şekilde hangi suçlarda etkin pişmanlığın mümkün olacağı kanun koyucuya bağlı olup mahkemelerin bu konuda herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktadır.
Müşterek olarak işlenen suçlarda faillerden sadece pişmanlık gösteren veya meydana gelen zararı gideren fail etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanabilir.
Suçun niteliğine göre; hakimin kanunda gösterilen üst sınırı aşmamak kaydıyla duruma göre yarı yarıya indirim yapma hakkı vardır. Hakimin takdir yetkisinde olmakla beraber hakim, 1/3 veya 1/4 oranında da indirim yapabilmektedir. Kısacası ceza için kanunda belirlenen üst sınır geçilmeyerek sınırın altında da bir indirim uygulanabilir, böyle bir durumda az önce de belirttiğimiz gibi, hakim takdir yetkisini kullanarak bunu belirleyecektir.
Biraz daha detaylandıracak olursak, etkin pişmanlığın unsurlarını maddi ve manevi olarak ikiye ayırabiliriz.
1- MADDİ UNSURLAR
A) SUÇUN MEVCUDİYETİ
Malumunuz olduğu üzere; etkin pişmanlıktan bahsedebilmemiz için öncelikle bir suçun mevcut olması gerekmektedir. Suç oluşturmayan fiiller için etkin pişmanlıktan yararlanma gibi bir durum da söz konusu olmayacaktır. Dolayısıyla kabahatlerde ve disiplin cezalarında etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmayacağı açıktır.
B) SUÇUN TAMAMLANMIŞ OLMASI DURUMU
Etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için, suçun tüm unsurlarıyla tamamlanmış olması koşulu aranmaktadır. Suç tamamlanmadan vazgeçilen eylemler yani teşebbüs aşamasında kalan suçlar için aşağıda açıklayacağımız ”gönüllü vazgeçme” kavramı söz konusu olur.
C) PİŞMANLIĞIN ETKİN OLMASI DURUMU
Failin yalnızca işlemiş olduğu suçtan dolayı üzüntü duyduğunu bildirmesi yeterli değildir; failin işlemiş olduğu suçtan dolayı “pişmanlık” duyması gerekmektedir. Failin icrai hareketlerle pişmanlığını göstermesi ve meydana gelen zararları gidermek için çabalaması kendisinden beklenmektedir.
D) PİŞMANLIK YASAL SÜRESİ İÇİNDE GÖSTERİLMELİ
Fail etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanabilmek için kanunda öngörülen süre içerisinde pişmanlığını ortaya koymalıdır. Fakat şunu da belirtmek gerekir ki ne kadar erken pişmanlık gösterilirse ceza indirim oranının yüksek olması ihtimali de o kadar yüksek olacaktır. Buna örnek olarak Türk Ceza Kanunu’nun 168. Maddesinin ilk üç fıkrasnı gösterebiliriz:
“(1) Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs (…)(1) suçları tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi halinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.(1)
(2) Etkin pişmanlığın kovuşturma başladıktan sonra ve fakat hüküm verilmezden önce gösterilmesi halinde, verilecek cezanın yarısına kadarı indirilir.
(3) Yağma suçundan dolayı etkin pişmanlık gösteren kişiye verilecek cezanın, birinci fıkraya giren hallerde yarısına, ikinci fıkraya giren hallerde üçte birine kadarı indirilir….”
2- MANEVİ UNSURLAR
A) FAİLİN İŞLEDİĞİ SUÇTAN DOLAYI PİŞMANLIK DUYMASI
Fail, GERÇEK ve CİDDİ bir pişmanlık yaşamalı ve bunun sonucu olarak failin pişmanlığını dışa vurması gerekmektedir.
B) PİŞMANLIĞIN İRADİ OLMASI
Kanunda etkin pişmanlık öngörülen suçu işleyen failin işlediği suçun meydana getirdiği olumsuz sonuçlardan ötürü üzüntü duyması yeterli değildir. Üzüntüsü ve pişmanlığı sonucu zararı gidermeye veya düzeltmeye yönelik davranışlarını kendi hür iradesiyle gerçekleştirmelidir.
C) PİŞMANLIĞIN DOĞRUDAN DOĞRUYA FAİLDEN KAYNAKLANMASI
Fail, azmettiren veya yardım eden bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri vermeli veya nakden tazmin etmelidir. Faillerden birinin etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanması sonucu cezasında öngörülen indirim, sadece pişmanlığını belirten ve gösterir faile uygulanır, diğer faillere de indirim uygulanması gibi bir durum söz konusu olmaz.
Etkin pişmanlıkta ceza indirim oranının her suç için sabit olması gibi bir durum söz konusu olmadığı gibi her suç tipi bakımından da ceza indirim oranları değişmektedir.
Etkin Pişmanlık Hükümlerinin Uygulama Alanı Bulduğu Suçlar;
Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçu ve Etkin Pişmanlık (TCK 110)
Yağma Suçu (Gasp Suçu) ve Etkin Pişmanlık Ceza İndirimi (TCK 168/1-3)
Güveni Kötüye Kullanma Suçu Nedeniyle Etkin Pişmanlık ve Ceza İndirimi (TCK 168/1-2)
Dolandırıcılık Suçu Etkin Pişmanlık ve Ceza İndirimi (TCK 168/1-2)
Mala Zarar Verme Suçu Etkin Pişmanlık ve Ceza İndirimi (TCK 168/1-2)
Hırsızlık Suçu Nedeniyle Etkin Pişmanlık ve Ceza İndirimi (TCK 168/1-2)
Kullanmak için Uyuşturucu Satın Alma, Satma, Kabul Etme, Uyuşturucu Madde Bulundurma ve Kullanmak Suçlarında Etkin Pişmanlık ve Ceza İndirimi (TCK 192)
Rüşvet Suçu ve Etkin Pişmanlık Ceza İndirimi (TCK 254)
Malvarlığı Değerlerine Karşı Bazı Suçların Akrabalar Arasında İşlenmesi ve Ceza İndirimi (TCK 167/1-2)
Örgüt Kurma, Örgüt Yöneticiliği veya Üyeliği Suçunda Etkin Pişmanlık ( TCK 221)
Darbeye Teşebbüs Suçu (Hükümete Karşı Suç) ve Etkin Pişmanlık
Hakaret Suçu ve Etkin Pişmanlık Ceza İndirimi
Zimmet Suçu ve Etkin Pişmanlık Ceza İndirimi (TCK 248)
İrtikap Suçu ve Etkin Pişmanlık Ceza İndirimi (TCK 250)
İftira Suçu ve Etkin Pişmanlık Ceza İndirimi (TCK 269)
Bilişim Suçları ve Etkin Pişmanlık (TCK 245/5)
GÖNÜLLÜ VAZGEÇME
Gönüllü vazgeçme kurumu, Türk Ceza Kanunu’nun 36. maddesinde ” Fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlerse, teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; fakat tamam olan kısım esasen bir suç oluşturduğu takdirde, sadece o suça ait ceza ile cezalandırılır.” ibaresi ile belirtilmiştir.
Bu bilgiler ışığında etkin pişmanlık ile gönüllü vazgeçme kavramları genel anlamda özellikle vatandaşlar tarafından birbirine karıştırılmasına rağmen aslında hukuki anlamda birbirinden oldukça farklıdır. Gönüllü vazgeçme kurumunda etkin pişmanlıktan farklı olarak suç henüz tamamlanmamış, teşebbüs aşamasında kalmış olmalıdır. Zira tamamlanmış suç bakımından yukarıda da belirttiğimiz gibi; gönüllü vazgeçme değil etkin pişmanlık gündeme gelmektedir.
Prof. Dr. Bahri Öztürk’e göre iştirak halinde işlenen suçlarda her suç ortağı ayrı ayrı ele alınmalıdır. Fakat tüm ortaklar ortak karar ile suçu işlemekten vazgeçmiş ise gönüllü vazgeçmeden hepsi birlikte yararlanabilir.
HİLAL BULUT